استخراج سنگ گچ در معدن روباز؛ از حفاری تا آتشباری
سنگ گچ در معدن روباز چطور استخراج میشود؟ از حفاری با دریل واگن و خرجگذاری چال تا انفجار کنترل‌شده و ایمنی آتشباری، مسیر سنگ گچ از سینهکار تا کارخانه را به زبان ساده بخوانید.
پاسخ کوتاه: استخراج سنگ گچ در معدن روباز با حفاری شروع میشود. دریل واگن با هوای فشردهٔ کمپرسور، چال‌هایی در پلهٔ معدن حفر میکند. بخش بیشتر هر چال با مواد منفجره پر میشود، باقی آن با خردهٔ گچ نمدار کوبیده میشود و چالها در یک مدار به هم وصل میشوند. انفجار را فقط آتشبار دارای صلاحیت و طبق طرح مصوب معدن انجام میدهد.
این مطلب بخشی از خوشهٔ «فنی، استاندارد و مشخصات» است؛ برای نمای کامل، زمان گیرش گچ را بخوانید.
هر کیسهٔ گچ، پیش از رسیدن به کارخانه، تکه‌ای از یک پلهٔ سفید در دل کوه بوده است. در این مطلب مرحله‌های جدا کردن سنگ گچ از معدن را، بر پایهٔ تجربهٔ میدانی تیم گچ سمنان سحر، به زبان ساده توضیح می‌دهیم. این متن برای آشنایی است، نه دستورالعمل اجرا. برای آشنایی با خود منطقه و پیشینهٔ تولید، مقالهٔ معادن گچ سمنان را بخوانید.
استخراج سنگ گچ یعنی چه؟
استخراج سنگ گچ یعنی جدا کردن سنگ گچ خام (سولفات کلسیم آبدار) از توده‌ای که در معدن قرار دارد و خرد کردن آن به قطعه‌هایی که بتوان بارگیری کرد و به کارخانه برد. در ایران سنگ گچ بیشتر به روش روباز استخراج میشود و کار معمولاً به‌صورت پلکانی پیش می‌رود؛ یعنی معدن را پله‌پله پایین می‌برند و هر پله یک «سینهکار» دارد.
سنگ گچ سخت‌تر از آن است که فقط با بیل و لودر کنده شود. برای همین در بیشتر معادن گچ، دو کار پشت سر هم انجام میشود: حفاری و آتشباری.
مرحلهٔ اول: حفاری چال با دریل واگن
حفاری با کمپرسور باد و دریل واگن انجام میشود. کمپرسور هوای فشرده را می‌سازد و دریل واگن با مته، چال را در سنگ پیش می‌برد. قطر و عمق چالها در همهٔ معادن یکسان نیست.
قطر چال به چه بستگی دارد؟
قطر چال به قدرت کمپرسور و دریل واگن بستگی دارد. دستگاه قوی‌تر می‌تواند چال پهن‌تری بزند.
عمق چال را چه چیزی تعیین میکند؟
عمق به وضعیت همان معدن برمی‌گردد. سه پرسش در اینجا تعیین‌کننده است:
برای نمونه، فرض کنید قطر هر چال ۷۰ میلیمتر و عمق آن ۳ متر در نظر گرفته شده است. اپراتور با مته و دریل واگن همین ۳ متر را حفاری میکند و چالها را در یک شبکهٔ منظم روی پله کنار هم می‌چیند.
مرحلهٔ دوم: خرجگذاری؛ چه موادی داخل چال می‌رود؟
مقدار موادی که در چالها ریخته میشود به سختی سنگ گچ بستگی دارد. در معادن گچ معمولاً حدود دو سوم هر چال با مواد پر میشود. این مواد سه جزء دارند:
نوع ماده، مقدار آن و شیوهٔ خرجگذاری هر چال را طرح آتشباری مصوب معدن تعیین میکند، نه سلیقهٔ افراد.
مرحلهٔ سوم: چال «مسلح و مسطح» یعنی چه؟
یک سوم بالایی چال هنوز خالی است. این بخش را با خردهٔ گچ باقی‌مانده از انفجارهای قبلی پر می‌کنند؛ خرده‌گچی که از پیش کمی نم خورده است. این خرده‌ها را با یک ابزار چوبی بلند می‌کوبند تا دهانهٔ چال با زمین هم‌سطح شود.
حالا از دهانهٔ هر چال فقط یک جفت سیم بیرون آمده که به چاشنی الکتریکی وصل است. در اصطلاح معدن‌کارها می‌گویند چال «مسلح و مسطح» شده است: مسلح، چون خرج و چاشنی در آن جا گرفته؛ مسطح، چون دهانه‌اش با زمین یکی شده است.
مرحلهٔ چهارم: اتصال چالها و انفجار کنترل‌شده
پرسش بعدی این است که چالها چطور با هم ارتباط دارند. فرض کنید در محوطهٔ انفجار، در طول ۲۰ چال و در عرض ۱۰ چال، یعنی روی هم ۲۰۰ چال زده‌ایم. سیم چاشنی‌های این ۲۰۰ چال به‌صورت سری (نه موازی) به هم وصل میشوند. در انتهای سینهکار دو سیم باقی می‌ماند. با برقراری جریان برق در همین دو سیم، چاشنی‌ها عمل می‌کنند و انفجار انجام میشود.
ایمنی در آتشباری معدن گچ
پیش از انفجار، فاصلهٔ ایمن تا مواد و تا محل انفجار باید حتماً رعایت شود. این کار با هماهنگی فرد حفار انجام میشود و همهٔ نیروهای مستقر در معدن، در خلاف جهت انفجار، به جان‌پناه می‌روند و همان‌جا می‌مانند.
آییننامهٔ ایمنی در معادن هم چند قاعدهٔ روشن دارد:
به زبان ساده، کار با مواد منفجره کار افراد آموزش‌دیده و دارای مجوز است و هیچ بخشی از آن را نباید بدون صلاحیت تجربه کرد.
بعد از انفجار: از سینهکار تا کیسهٔ گچ
انفجار، سنگ گچ را به قطعه‌هایی تبدیل میکند که با لودر بارگیری و به کارخانه حمل میشوند. اندازهٔ این قطعه‌ها اهمیت دارد، چون باید در دهانهٔ سنگ‌شکن جا بگیرند.
در کارخانه، سنگ گچ خرد، پخته، آسیاب و دانه‌بندی میشود. همین سنگ، بدون پخت و فقط با دانه‌بندی مناسب، به‌صورت گچ خام کشاورزی عرضه میشود. مسیر پخت هم تعیین میکند که محصول به کدام خانواده تعلق داشته باشد؛ این موضوع را در مقالهٔ تفاوت گچ آلفا و بتا توضیح داده‌ایم. اثر اندازهٔ ذرات بر رفتار گچ در کارگاه را هم در مقالهٔ دانه‌بندی گچ می‌خوانید.
کارخانه گچ سمنان سحر از سال ۱۳۶۳ در مومن‌آباد سمنان سنگ گچ این منطقه را به گچ ساختمانی تبدیل میکند. محصول نهایی، از خرید گچ زیرکار تا خرید گچ روکار، همان سنگی است که روزی در سینهکار معدن بوده است. برای مقایسهٔ این محصولات، راهنمای انواع گچ سمنان را ببینید.
مقالات مرتبط در این موضوع
برای خرید یا استعلام، قیمت روز گچ سمنان را ببینید.
مطالب گچ سمنان سحر را در نتایج گوگل بیشتر ببینید.
افزودن سحر به منابع ترجیحی گوگلسوالات متداول
استخراج سنگ گچ چگونه انجام میشود؟
در معدن روباز، ابتدا با دریل واگن و کمپرسور چال حفر میشود، سپس چالها خرجگذاری و با خردهٔ گچ نمدار پوشانده میشوند، به هم وصل میشوند و آتشبار دارای صلاحیت انفجار را انجام میدهد. سنگ خردشده بارگیری و به کارخانه برده میشود.
آنفو در معدن گچ چه نقشی دارد؟
آنفو خرج اصلی و حجیم چال است و بیشتر فضای آن را پر میکند. چون حساسیت کمی دارد، امولایت یا دینامیتِ همراه با چاشنی الکتریکی انفجار را آغاز میکند.
چال «مسلح و مسطح» یعنی چه؟
یعنی خرج و چاشنی در چال قرار گرفته و یک سوم بالایی آن با خردهٔ گچ نمدار کوبیده شده تا دهانه با زمین هم‌سطح شود و فقط یک جفت سیم از آن بیرون بماند.
چه کسی اجازهٔ آتشباری در معدن دارد؟
طبق آییننامهٔ ایمنی در معادن، فقط آتشباری که سرپرست معدن تعیین کرده و طبق طرح مصوب مسئول فنی و با نظارت مسئول ایمنی کار میکند.
عمق و قطر چال در معدن گچ چقدر است؟
عدد ثابتی ندارد. قطر به قدرت کمپرسور و دریل واگن بستگی دارد و عمق به ارتفاع سینهکار و حجم برداشت. برای نمونه، چالی با قطر ۷۰ میلیمتر و عمق ۳ متر.
